Το Μάτι Αττικής και η Τεχνολογική Διαχείριση της Τραγωδίας

ΠΗΓΗ: https://www.tovima.gr/2019/07/23/society/mati-20-fotografies-pou-sygklonizoun/

1. Το Μάτι ως Συμβολή Κρίσης και Τεχνολογικής Αδράνειας

Η καταστροφή που σημειώθηκε στις 23 Ιουλίου 2018 στο Μάτι της Ανατολικής Αττικής αποτελεί μία από τις πλέον τραυματικές και δραματικές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, με συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ την άμεση απώλεια ανθρώπινων ζωών και υλικών αγαθών. Η τραγωδία, η οποία στοίχισε τη ζωή σε 102 ανθρώπους και προκάλεσε εκτεταμένες καταστροφές στον οικιστικό και φυσικό ιστό της περιοχής, ανέδειξε με τον πιο ωμό τρόπο τις παθογένειες του ελληνικού μηχανισμού πολιτικής προστασίας. Η αδυναμία συντονισμένης αντίδρασης, η απουσία σαφούς σχεδίου εκκένωσης και η έλλειψη προληπτικής χαρτογράφησης κινδύνων αποτέλεσαν καθοριστικούς παράγοντες για το μέγεθος της τραγωδίας.

Πέραν της τραγικής απώλειας σε ανθρώπινο δυναμικό, το γεγονός αυτό ανέδειξε το έλλειμμα αξιοποίησης σύγχρονων τεχνολογικών εργαλείων στον σχεδιασμό και τη διαχείριση κρίσεων. Ειδικότερα, η μη αξιοποίηση Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών (GIS) και η απουσία διαλειτουργικότητας μεταξύ κρατικών υπηρεσιών αποδείχθηκαν καθοριστικά κενά. Η περίπτωση στο Μάτι λειτουργεί ως παραδειγματική μελέτη αποτυχίας πρόληψης και διαχείρισης φυσικής καταστροφής σε μία πυκνοκατοικημένη και περιβαλλοντικά ευάλωτη περιοχή, τονίζοντας την ανάγκη για θεσμική αναθεώρηση του πλαισίου σχεδιασμού έκτακτης ανάγκης με γνώμονα τη γεωπληροφορική, τη χωρική ανάλυση και τη διαλειτουργική χρήση δεδομένων σε πραγματικό χρόνο.

2. Η Εξάπλωση της Πυρκαγιάς: Ταχύτητα, Καύσιμη Ύλη και Χωρική Τραγωδία

Η εξάπλωση της πυρκαγιάς στο Μάτι υπήρξε ιδιαίτερα ραγδαία και καταστροφική, συνιστώντας ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα αστραπιαίας μετάδοσης πυρκαγιάς σε ημιαστική περιοχή. Η φωτιά εκδηλώθηκε στην Πεντέλη και, λόγω των ισχυρών δυτικών ανέμων που έπνεαν με ένταση έως και 8 μποφόρ, κινήθηκε ταχύτατα προς τις πυκνοκατοικημένες περιοχές του Νέου Βουτζά, του Ματιού και της Ραφήνας. Η ύπαρξη εκτεταμένων πευκοδασών, σε συνδυασμό με την ξηρή οικιακή βλάστηση και την καύσιμη ύλη σε αδόμητους χώρους, ενίσχυσε σημαντικά τη θερμική ένταση και την ταχύτητα εξάπλωσης της πυρκαγιάς.

Καθοριστικός παράγοντας στην ολική αποδιοργάνωση του πληθυσμού και στον αριθμό των θυμάτων υπήρξε το ιδιότυπο πολεοδομικό καθεστώς της περιοχής. Ο οικιστικός ιστός του Ματιού χαρακτηρίζεται από άναρχη δόμηση, με στενούς δρόμους, αδιέξοδα, περιορισμένες διόδους διαφυγής και κατοικίες σε άμεση επαφή με τη δασική ύλη. Η εγγύτητα των κατοικιών σε εύφλεκτα φυσικά στοιχεία, σε συνδυασμό με την απουσία ζωνών πυροπροστασίας, κατέστησε πρακτικά αδύνατη την ασφαλή εκκένωση.

3. GIS και Πυρκαγιά στο Μάτι: Τι Θα Μπορούσε να Έχει Γίνει

Τα GIS μπορούν να προσφέρουν κρίσιμη πληροφορία σε πραγματικό χρόνο ή κατά τον σχεδιασμό πολιτικής πρόληψης:

• Χαρτογράφηση διαδρομών εκκένωσης: Η απουσία αυτών στο Μάτι οδήγησε σε μαζικούς εγκλωβισμούς.

• Ανάλυση καύσιμης ύλης: Το GIS θα μπορούσε να εντοπίσει περιοχές υψηλού κινδύνου που απαιτούσαν καθαρισμό.

• Εκτίμηση ευάλωτων πληθυσμών και υποδομών: Η απουσία τέτοιας εκτίμησης κατέστησε αδύνατη την προτεραιοποίηση παρεμβάσεων.

• Διασύνδεση με αισθητήρες ή δορυφορικά δεδομένα (π.χ. Copernicus): Δεν υπήρχε λειτουργική αξιοποίηση τέτοιων πηγών.

Σύμφωνα με τα χαρτογραφικά δεδομένα του έργου, το μεγαλύτερο ποσοστό καταστροφών εντοπίστηκε σε κατοικημένες περιοχές με μη εγκεκριμένα σχέδια δόμησης. Ο αναλυτικός GIS χάρτης κατανομής ζημιών κατέγραψε 86% καταστροφή στην περιοχή του κέντρου του οικισμού.

4. Οι Επιπτώσεις: Περιβάλλον, Δόμηση, Ανθρώπινο Κεφάλαιο

Η καταστροφή δεν ήταν μόνο αριθμητική. Ήταν ολιστική:

• Περιβαλλοντικά: Καταστράφηκαν πάνω από 1.200 στρέμματα δασικής έκτασης, ενώ η απώλεια βιοποικιλότητας κρίθηκε μη αναστρέψιμη χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση.

• Πολεοδομικά: Χιλιάδες κατοικίες κρίθηκαν μη κατοικήσιμες. Η ανυπαρξία αντιπυρικού σχεδιασμού κατέδειξε το δομικό έλλειμμα σχεδιασμού.

• Ψυχοκοινωνικά: Ο τραυματισμός κοινοτήτων, η αδυναμία ψυχολογικής υποστήριξης και η απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς υπήρξαν μακροχρόνιες συνέπειες.

• Στον σχεδιασμό χρήσεων γης με χωρικά δεδομένα και επικινδυνότητα,

• Στην εκπαίδευση των τοπικών αρχών στη χρήση GIS εργαλείων,

• Στην ανάπτυξη συστημάτων προειδοποίησης και κινητοποίησης του πληθυσμού (π.χ. εφαρμογές τύπου 112 με χωρικά alert),

• Στην επανασχεδίαση των οικισμών με βάση ανάλυση κινδύνου και προσομοιώσεις εξάπλωσης.

5. Από την Τραγωδία στο Μάθημα: Πώς Χτίζεται η Ανθεκτικότητα

Η περίπτωση στο Μάτι διδάσκει ότι η τεχνολογία πρέπει να ενσωματωθεί:

Χωρίς αυτά, η ιστορία μπορεί να επαναληφθεί — όχι ως φάρσα, αλλά ξανά ως τραγωδία.

6. Συμπεράσματα

Η τραγωδία στο Μάτι δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό γεγονός με τραγικό απολογισμό· αποτελεί ένα διαχρονικό υπόδειγμα των συνεπειών που επιφέρει η απουσία ολοκληρωμένου σχεδιασμού πρόληψης και διαχείρισης φυσικών κινδύνων σε επίπεδο κράτους και κοινωνίας. Η πυρκαγιά του 2018 ανέδειξε με τρόπο αδιαμφισβήτητο ότι η ελλιπής χρήση τεχνολογίας, ο κατακερματισμός των αρμοδιοτήτων, η πολεοδομική αταξία και η θεσμική αδράνεια μπορούν να καταστήσουν έναν φυσικό κίνδυνο σε καταστροφή εθνικών διαστάσεων.

Η ενσωμάτωση της γεωπληροφορικής, και ιδίως των Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών (GIS), στις διαδικασίες χωροταξικού σχεδιασμού, πρόληψης και πολιτικής προστασίας δεν αποτελεί επιλογή, αλλά επιτακτική ανάγκη. Μέσα από τη δυναμική χαρτογράφηση κινδύνου, την παρακολούθηση καύσιμης ύλης, την ανάλυση χωρικής τρωτότητας και την οργάνωση δικτύων εκκένωσης, τα GIS προσφέρουν ένα ανεκτίμητο εργαλείο στρατηγικής πρόληψης. Παράλληλα, η τεχνολογία πρέπει να διασυνδέεται λειτουργικά με τα συστήματα έγκαιρης ειδοποίησης και τις πλατφόρμες επιχειρησιακής διοίκησης, ώστε να διασφαλίζεται η έγκαιρη, στοχευμένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων.

Το Μάτι δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια τραγωδία του παρελθόντος, αλλά ως ένας διαρκής υπενθυμιστικός μηχανισμός για το τι μπορεί να συμβεί όταν η πολιτική βούληση, η τεχνογνωσία και η διοικητική ετοιμότητα αδρανούν. Η διαχείριση των φυσικών καταστροφών στον 21ο αιώνα δεν μπορεί παρά να στηρίζεται στη συνδυαστική χρήση τεχνολογιών αιχμής, πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και ενεργού συμμετοχής της κοινωνίας. Χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις, κάθε μελλοντικό καλοκαίρι θα αποτελεί μια εν δυνάμει επανάληψη της ίδιας τραγωδίας.

Πηγή: Δασικές πυρκαγιές - καταγραφή της μεταβολής των χρήσεων γης και των επιπτώσεων στο δομημένο περιβάλλον με τη χρήση Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών: η περίπτωση στο Μάτι Αττικής, 2021. Ανακτήθηκε από https://ir.lib.uth.gr/xmlui/handle/11615/56001.

Άρθρο επιμελημένο από την Άννα Δωδεκάτου

Τα Πλεονεκτήματα της Γεωπληροφορικής στις Φυσικές Καταστροφές

Η εκπόνηση της μεταπτυχιακής μου εργασίας με θέμα την ανάλυση της επικινδυνότητας για πυρκαγιές και πλημμύρες στην Περιφερειακή Ενότητα Χίου, με έμφαση στη νήσο Χίο, κατέδειξε περίτρανα την αξία των Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών (GIS) ως εργαλείου για την κατανόηση και αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών. Η εργασία, η οποία περιλάμβανε τη δημιουργία χαρτών και την ανάλυση παραγόντων όπως η μορφολογία του εδάφους, η χρήση γης και το υδρογραφικό δίκτυο, ανέδειξε τα πολλαπλά πλεονεκτήματα των GIS, τα οποία θα αναλυθούν στη συνέχεια.

Ένα από τα κύρια πλεονεκτήματα των GIS είναι η δυνατότητα αποτελεσματικής απεικόνισης και οπτικοποίησης γεωχωρικών δεδομένων. Στο πλαίσιο της εργασίας, το λογισμικό ArcGIS Pro 3.4.2 της Esri χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία χαρτών που απεικονίζουν την ορεογραφική διαμόρφωση της Χίου, τις κλίσεις των εδαφών, τις χρήσεις γης και το υδρογραφικό δίκτυο. Αυτοί οι χάρτες, όπως ο Χάρτης 1 (TIN - Triangulated Irregular Network)  που απεικονίζουν την ορεογραφική διαμόρφωση, προσέφεραν μια σαφή και κατανοητή εικόνα της γεωγραφικής κατανομής των φαινομένων και των παραγόντων που επηρεάζουν την εκδήλωση φυσικών καταστροφών. Η οπτικοποίηση των δεδομένων μέσω των GIS επέτρεψε την άμεση αντίληψη των χωρικών σχέσεων και μοτίβων, καθιστώντας ευκολότερη την ερμηνεία των αποτελεσμάτων.   

Χάρτης 1 ορεογραφικός.

Επιπλέον, τα GIS προσφέρουν σημαντικές δυνατότητες χωρικής ανάλυσης και επεξεργασίας δεδομένων. Στην εργασία, τα GIS χρησιμοποιήθηκαν για την ανάλυση της υψομετρικής κατανομής, των κλίσεων του εδάφους και των χρήσεων γης, με σκοπό την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων σχετικά με την επικινδυνότητα για πυρκαγιές και πλημμύρες. Για παράδειγμα, η ανάλυση κλίσεων επέτρεψε τον εντοπισμό περιοχών με αυξημένο κίνδυνο διάβρωσης και πλημμυρών, ενώ η επεξεργασία των δεδομένων χρήσης γης οδήγησε στην αναγνώριση περιοχών με υψηλή περιεκτικότητα σε εύφλεκτη ύλη και επομένως αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιάς.  

Ένα άλλο σημαντικό πλεονέκτημα των GIS είναι η δυνατότητα ενσωμάτωσης και διαχείρισης δεδομένων από πολλαπλές πηγές. Στην εργασία, τα δεδομένα προήλθαν από τρεις κύριες πηγές: την πλατφόρμα Copernicus Corine Land Cover, την ιστοσελίδα GEODATA και την υπηρεσία EarthData. Τα GIS επέτρεψαν την ενοποίηση και την επεξεργασία αυτών των δεδομένων, παρά τις διαφορές στα γεωγραφικά συστήματα αναφοράς και τις μορφές δεδομένων, διευκολύνοντας την ολοκληρωμένη ανάλυση της περιοχής μελέτης. 

Επιπρόσθετα, τα GIS προσφέρουν εργαλεία για τη δημιουργία θεματικών χαρτών, οι οποίοι εστιάζουν σε συγκεκριμένα στοιχεία ή φαινόμενα. Στην εργασία, δημιουργήθηκαν θεματικοί χάρτες που απεικονίζουν την ορεογραφική διαμόρφωση, τις κλίσεις των εδαφών, τις χρήσεις γης, τις λεκάνες απορροής και το υδρογραφικό δίκτυο. Αυτοί οι χάρτες συνέβαλαν στην εις βάθος κατανόηση των γεωμορφολογικών και περιβαλλοντικών χαρακτηριστικών της Χίου και στην εκτίμηση του κινδύνου εμφάνισης φυσικών καταστροφών.  

Τέλος, τα GIS διευκολύνουν την παρουσίαση και επικοινωνία των αποτελεσμάτων. Οι πίνακες και τα γραφήματα που δημιουργήθηκαν με τη βοήθεια των GIS, επέτρεψαν την αποτελεσματική οπτικοποίηση και ερμηνεία των δεδομένων, καθιστώντας την πληροφορία πιο προσβάσιμη και κατανοητή.   

Συνοψίζοντας, τα GIS προσφέρουν μια σειρά από σημαντικά πλεονεκτήματα στην ανάλυση και διαχείριση φυσικών καταστροφών. Η ικανότητα χωρικής οργάνωσης και οπτικοποίησης, η ανάλυση και επεξεργασία δεδομένων, η ενσωμάτωση δεδομένων από πολλαπλές πηγές, η δημιουργία θεματικών χαρτών και η αποτελεσματική παρουσίαση των αποτελεσμάτων καθιστούν τα GIS ένα απαραίτητο εργαλείο για την κατανόηση, την πρόβλεψη και την αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών.

Πηγή: Ευελπίδου Ν., Αντωνίου Β. 2015, Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών, ΣΕΑΒ, www.kallipos.gr

Ολόκληρη η εργασία στον σύνδεσμο: https://drive.google.com/file/d/1WCXm9G_3P90berE44HSJju-43VtWj_wg/view?usp=drive_link

Άρθρο επιμελημένο από τον Δημήτριο Αζαμπίδη.