Το 2000, οι ερευνητές Nick Pidgeon και M. O’Leary δημοσίευσαν το άρθρο “Man-made disasters: why technology and organizations (sometimes) fail”. Ήταν μια ριζοσπαστική προσέγγιση για την εποχή, που μετέφερε τη συζήτηση γύρω από τις τεχνολογικές καταστροφές από την υλική αποτυχία στην ανθρώπινη και οργανωτική ευθύνη. Σήμερα, σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, ο κόσμος μοιάζει πιο σύνθετος, πιο τεχνολογικά εξαρτημένος, αλλά δυστυχώς όχι πάντα πιο ασφαλής.
Από την αποτυχία των υλικών, στην αποτυχία της κουλτούρας
Η θεωρία των Ανθρωπογενών Καταστροφών του Barry Turner, στην οποία βασίστηκαν οι συγγραφείς, περιγράφει τη «φάση επώασης» που προηγείται σχεδόν κάθε μεγάλης αποτυχίας. Πρόκειται για μια μακρά περίοδο κατά την οποία σωρευτικά λάθη, παρερμηνείες και εσφαλμένες υποθέσεις περνούν απαρατήρητα ή υποβαθμίζονται μέσα στην καθημερινή λειτουργία των οργανισμών. Η καταστροφή δεν είναι ποτέ πραγματικά αιφνίδια· είναι το τέλος μιας αλυσίδας αποτυχιών που δεν "φαίνονταν" εγκαίρως.
Τα Τέμπη ως επιβεβαίωση μιας παλιάς θεωρίας
Το τραγικό σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη το 2023, με 57 νεκρούς, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα εφαρμογής της θεωρίας. Τα προβλήματα ήταν ήδη γνωστά: τεχνολογικά συστήματα εκτός λειτουργίας, υποστελέχωση, ανεπαρκής εκπαίδευση και χρόνια καθυστέρηση στην εγκατάσταση συστημάτων ασφαλείας. Κι όμως, τίποτα δεν έγινε εγκαίρως.
Η υπόθεση των Τεμπών δείχνει ότι οι «λανθάνουσες αποτυχίες» δεν είναι απλές αστοχίες υλικού. Είναι αποτέλεσμα μιας συλλογικής κουλτούρας που δεν μαθαίνει, που αποφεύγει την ευθύνη και που συχνά αποτυγχάνει να φανταστεί ότι το αδιανόητο μπορεί να συμβεί.
Κλιματική κρίση: φυσικές καταστροφές με ανθρώπινη σφραγίδα
πηγή https://thriassio.gr/pnigike-o-thessalikos-kampos-peripoy-720-000-stremmata-plimmyrisan/
Οι πρόσφατες πυρκαγιές σε Δαδιά, Ρόδο και Πάρνηθα, καθώς και οι πλημμύρες στον θεσσαλικό κάμπο, αποτελούν επίσης παραδείγματα καταστροφών που επιδεινώθηκαν από οργανωτικές αδυναμίες. Η απουσία προληπτικών υποδομών, ο κατακερματισμός αρμοδιοτήτων, η υποχρηματοδότηση της πολιτικής προστασίας και η ανεπαρκής αξιοποίηση της τεχνολογίας επιβεβαιώνουν ότι οι φυσικές καταστροφές δεν είναι ποτέ μόνο «φυσικές».
Η αλλαγή του κλίματος έχει ανατρέψει τις παραδοσιακές παραδοχές περί κινδύνου. Όμως οι οργανισμοί μας, θεσμοί και υπηρεσίες, εξακολουθούν να λειτουργούν με λογικές του 20ού αιώνα. Η αδυναμία προσαρμογής είναι και αυτή μια μορφή αποτυχίας – όχι υλικής, αλλά πολιτισμικής.
Τεχνολογία και φαντασία: δύο λέξεις που σπάνια συναντιούνται
Το άρθρο του 2000 εισήγαγε έναν όρο που σήμερα μοιάζει πιο αναγκαίος από ποτέ: “safety imagination” – η ικανότητα δηλαδή των οργανισμών να φαντάζονται το απροσδόκητο και να προετοιμάζονται για σενάρια εκτός του γνωστού πλαισίου. Δεν πρόκειται για τεχνική δεξιότητα, αλλά για θεσμική κουλτούρα: να μπορείς να βλέπεις πέρα από τα προφανή, να ακούς αυτούς που προειδοποιούν, να μαθαίνεις από το χθες πριν σου το θυμίσει το αύριο με σκληρό τρόπο.
Τελικά, τι έχει αλλάξει από το 2000;
Παρά τις τεχνολογικές εξελίξεις, τις βάσεις δεδομένων, τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και τα αναρίθμητα πρωτόκολλα, πολλές από τις αιτίες των καταστροφών παραμένουν ίδιες:
- Η πληροφορία υπάρχει, αλλά δεν αξιοποιείται.
- Οι κίνδυνοι εντοπίζονται, αλλά υποβαθμίζονται.
- Η ευθύνη διαχέεται, αντί να αναλαμβάνεται.
- Ο φόβος του πολιτικού κόστους υπερισχύει της ανάγκης για διαφάνεια και αλλαγή.
Όπως γράφουν οι συγγραφείς, ο κόσμος λειτουργεί διαφορετικά απ’ ό,τι νομίζουμε. Κι αν δεν αμφισβητήσουμε τις παραδοχές μας, τότε οι επόμενες καταστροφές – όπως και οι προηγούμενες – θα μας εκπλήσσουν με τον ίδιο τρόπο.